Gửi bình luận
(CLO) Trong khuôn khổ Diễn đàn Báo chí Toàn quốc 2026 ngày 20/6 tại TP Hải Phòng, Phiên thảo luận số 4 với chủ đề “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI – Bảo vệ giá trị của người làm báo” đã diễn ra sôi nổi với sự tham gia của các nhà quản lý, chuyên gia chính sách, công nghệ và lãnh đạo các cơ quan báo chí lớn.
Phiên thảo luận được điều hành bởi ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietNamNet. Diễn đàn vinh dự có sự tham dự và phát biểu của ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam.
Cùng ngồi bàn trao đổi là các nhà quản lý chính sách, chuyên gia công nghệ và lãnh đạo các tòa soạn lớn, gồm: bà Đặng Thị Phương Thảo (Phó Cục trưởng Cục Báo chí), bà Phạm Kim Oanh (Phó Vụ trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), ông Nguyễn Quang Đồng (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông - IPS), ông Hoàng Đình Chung (Giám đốc Trung tâm Bản quyền số - DCC), ông Trần Việt Hưng (Phó Tổng Biên tập Báo Thanh Niên) và bà Nguyễn Thanh Hải (Chủ tịch FPT Online).
Mở đầu điều hành, Tổng Biên tập Báo VietNamNet Nguyễn Văn Bá đã đưa ra một câu hỏi mang tính gợi mở đầy suy ngẫm cho toàn thể hội trường. Ông Bá nhận định rằng, lâu nay khi nhắc về bản quyền báo chí, chúng ta thường chỉ nghĩ đến việc bảo vệ một tác phẩm cụ thể khỏi bị sao chép trái phép. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI đang tái định hình cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, xã hội cần nhìn nhận một nguy cơ lớn hơn.
Ông đặt ra giả tưởng về một ngày AI có thể tổng hợp hoàn toàn miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn cập nhật diễn biến mới mỗi ngày thông qua màn hình chatbot, nhưng các cơ quan báo chí chính thống lại không còn đủ nguồn lực để tiếp tục duy trì bộ máy sản xuất. Lúc đó, điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị đánh cắp, mà là động lực tạo ra tin tức gốc bị ăn mòn. Bản quyền báo chí, vì thế, sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có được những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai.
Để cụ thể hóa những thách thức bằng số liệu thực tế, Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Thị Phương Thảo đã trình bày bài tham luận đầu tiên về thực trạng hệ thống báo chí Việt Nam giai đoạn 2025–2026. Hiện tại, cả nước có 733 cơ quan báo chí, vận hành bởi một lực lượng nhân lớn với 41.000 người, trong đó có 21.000 nhà báo được cấp thẻ. Khối lượng nội dung sản xuất vô cùng lớn với khoảng 40 triệu tin bài, 50.000 giờ truyền hình và 20.000 giờ phát thanh mỗi năm.
Tuy nhiên, số liệu tài chính lại phản ánh một thực tế đáng lo ngại khi doanh thu báo chí năm 2025 chỉ đạt 7.790 tỷ đồng, giảm 3,7% so với năm trước; doanh thu phát thanh truyền hình cũng chững lại ở mức khoảng 12,5 ngàn tỷ đồng. Bà Thảo nhấn mạnh rằng, việc số hóa toàn bộ nội dung đã biến sản phẩm báo chí thành đối tượng dễ bị tổn thương nhất.
Không chỉ dừng lại ở vấn nạn các KOLs, KOCs hay trang tin lậu ngang nhiên cắt logo, "xào nấu" lại bài viết để chiếm dụng quảng cáo, ngành báo chí đang đối mặt với làn sóng cào quét dữ liệu quy mô lớn từ các Big Tech. Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) thu nạp miễn phí chất xám của các tòa soạn để huấn luyện công cụ GenAI, giữ chân người dùng độc quyền và trực tiếp triệt tiêu lượng truy cập (traffic) của báo chí chính thống.
Ngay sau bài phát biểu mang tính bức tranh toàn cảnh của bà Thảo, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh đã thẳng thắn chỉ ra một lỗ hổng lớn hiện nay là tính chủ động của lãnh đạo nhiều cơ quan báo chí còn chưa cao. Nhiều cảnh báo về công nghệ và sụt giảm nguồn thu đã được đưa ra từ 3-4 năm trước nhưng đến khi nó trở thành sự thật, các nhà quản lý tòa soạn mới bắt đầu lúng túng tìm giải pháp. Ông Minh nhấn mạnh, công nghệ phát triển buộc các cơ quan báo chí không thể đứng yên mà phải tự "hiện đại hóa", cấu trúc lại toàn bộ nguồn lực và quy trình tác nghiệp của mình.
Thay vì tư duy bảo vệ từng bài báo đơn lẻ hay phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn thu quảng cáo hiển thị vốn đang mất dần vào tay Big Tech, người đứng đầu các tòa soạn phải chủ động ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa quy trình sản xuất gọn nhẹ, biến kho dữ liệu tích lũy lâu năm thành một "kho tài nguyên tri thức" có giá trị để chuyển dịch sang mô hình thu phí (subscription).
Ông Minh khẳng định, những tòa soạn nhỏ nhưng gọn nhẹ, ứng dụng AI sớm và có mô hình kinh doanh nhạy bén thực tế hiện nay lại đang thích ứng rất tốt và "sống khỏe".
Nối tiếp mạch thảo luận, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện IPS, mang đến góc nhìn sắc bén về sự dịch chuyển mẫu hình kinh doanh qua bài tham luận "Từ sao chép nội dung đến khai thác dữ liệu". Ông Đồng khẳng định mô hình kinh doanh dựa vào công cụ tìm kiếm từ khóa truyền thống đã chính thức bước vào giai đoạn suy thoái.
Trước đây, tòa soạn sống bằng cách tối ưu hóa từ khóa trên Google để đổi lấy lượt truy cập và kiếm tiền từ quảng cáo. Hiện nay, với sự xuất hiện của công nghệ Tạo sinh tăng cường truy xuất (RAG) và các Chatbot AI, người dùng chỉ cần hỏi và nhận ngay câu trả lời hoàn chỉnh được tổng hợp từ dữ liệu báo chí mà không cần bấm vào bất kỳ đường link gốc nào. Báo chí bị cắt đứt nguồn thu từ quảng cáo hiển thị.
Để giải bài toán này, ông Đồng kiến nghị các tòa soạn phải thay đổi tư duy quản trị, xác lập khái niệm nội dung báo chí chính là "Tài sản số vô hình", được cấu thành từ ba trụ cột: Tài sản trí tuệ (nội dung gốc), Tài sản thương hiệu (uy tín tòa soạn) và Tài sản dữ liệu (hành vi độc giả).
Đồng thời, sản phẩm báo chí cần được tái cấu trúc rõ ràng. Các thông tin thời sự, dòng sự kiện nhanh sẽ được xem là "hàng hóa công" phục vụ mục đích tuyên truyền và tiếp cận miễn phí. Ngược lại, các nội dung phân tích sâu, các kho tư liệu lịch sử có độ tin cậy cao phải được đóng gói thành "hàng hóa chuyên sâu", tức là một dạng dịch vụ tri thức chất lượng cao để bán dưới dạng thu phí (Subscription) hoặc cấp phép thương mại cho chính các doanh nghiệp phát triển công nghệ AI đang khát dữ liệu sạch.
Ở góc độ giải pháp kỹ thuật, ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số (DCC), đã trình bày mô hình ứng dụng công nghệ để bảo vệ tài sản số trên môi trường mạng. Điểm nhấn trong giải pháp của DCC là hệ thống quét tự động mang tên DCC Watcher. Hệ thống này hoạt động theo thời gian thực (real-time), sử dụng công nghệ nhận diện dấu vân tay kỹ thuật số để phát hiện chính xác các hành vi trùng lặp văn bản, sao chép hình ảnh hay âm thanh, video trên không gian mạng.
Bên cạnh đó, DCC cũng tích hợp các công nghệ phụ trợ dựa trên trí tuệ nhân tạo như nhận diện khuôn mặt nhân vật nổi tiếng, phát hiện và ngăn chặn tự động các nội dung bạo lực hay hình ảnh đồi trụy, phản cảm. Hệ thống này kết hợp với Trục bản quyền số quốc gia và nền tảng Media Hub sẽ giúp quản lý toàn trình từ khâu định danh tác phẩm, đăng ký bản quyền đến phân phối dữ liệu sạch và tự động xử lý khiếu nại vi phạm.
Ông Trần Việt Hưng, Phó Tổng Biên tập Báo Thanh Niên, chia sẻ góc nhìn thực tế từ các tòa soạn. Ông Hưng thẳng thắn chỉ ra rằng một cơ quan báo chí đơn độc không thể nào đối đầu hay thương thảo sòng phẳng với các tập đoàn công nghệ xuyên biên giới. Giải pháp cốt lõi là phải thiết lập được một "Liên minh bản quyền giữa các cơ quan báo chí lớn nhỏ". Liên minh này sẽ tạo ra tiếng nói chung, cùng nhau áp dụng các rào cản kỹ thuật để chặn các bot cào dữ liệu tự do, đồng thời tạo ra một vị thế bình đẳng, có trọng lượng khi bước vào bàn đàm phán bản quyền với Big Tech.
Đại diện cho khối doanh nghiệp số và báo chí điện tử, bà Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch FPT Online, cũng bày tỏ sự đồng tình cao với xu hướng công nghệ này. Bà Hải nhấn mạnh các tòa soạn cần phải tự số hóa, chuẩn hóa lại toàn bộ quy trình tác nghiệp và quản trị nguồn lực nội bộ để có thể đóng gói tài nguyên của mình một cách khoa học, sẵn sàng liên kết phân phối trên các trục dữ liệu chung, từ đó tìm kiếm các mô hình kinh doanh mới thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào quảng cáo truyền thống.
Bên cạnh nỗ lực tự thân của báo chí, hành lang pháp lý được xem là bệ đỡ quyết định. Bà Phạm Kim Oanh, Phó Vụ trưởng Cục Bản quyền tác giả, khẳng định Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành đã có những quy định tương đối bảo hộ quyền tác giả. Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển quá nhanh của công nghệ AI, việc bổ sung các thông tư hướng dẫn và cơ chế đặc thù cho sản phẩm báo chí số là vô cùng cần thiết và cấp bách.
Thay mặt cơ quan quản lý nhà nước, bà Đặng Thị Phương Thảo đã đưa ra nhóm kiến nghị chiến lược mang tính đột phá nhằm xây dựng một bệ đỡ vững chắc cho kinh tế báo chí. Trước hết, bà đề xuất cần khẩn trương sửa đổi, bổ sung Luật Báo chí và Luật Sở hữu trí tuệ để cụ thể hóa khái niệm "Quyền của nhà xuất bản báo chí", tạo cơ sở pháp lý vững chắc tương tự như quyền liên quan trong lĩnh vực âm nhạc hay điện ảnh.
Đồng thời, cơ quan quản lý cũng hướng tới việc luật hóa cơ chế buộc các nền tảng xuyên biên giới và doanh nghiệp phát triển AI phải chia sẻ doanh thu dựa trên nguyên tắc tối thượng là bên nào hưởng lợi từ nội dung báo chí thì phải có trách nhiệm chia sẻ lợi ích với cơ quan báo chí. Nhằm thực thi hiệu quả dòng tiền này, một Cơ quan quản lý tập thể quyền báo chí cần được thành lập để đóng vai trò đại diện cho các tòa soạn đứng ra cấp phép sử dụng nội dung, thu và phân phối tiền bản quyền chuyên nghiệp, cũng như hỗ trợ pháp lý khi xảy ra tranh chấp.
Cuối cùng, về mặt hạ tầng, bà Thảo kiến nghị Bộ Thông tin và Truyền thông phối hợp cùng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nâng cấp giải pháp Media Hub thành nền tảng dữ liệu báo chí quốc gia, kết hợp nghiên cứu thí điểm mô hình Trung tâm bảo vệ bản quyền báo chí quốc gia trong thời gian tới.
Phát biểu đúc kết toàn bộ phiên thảo luận, nhà điều hành Nguyễn Văn Bá đã đưa ra một thông điệp mạnh mẽ, làm sáng tỏ bản chất của cuộc đối thoại.
Suốt chiều dài lịch sử phát triển, công nghệ có thể liên tục thay đổi cách thức thông tin được truyền tải, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí thì chưa bao giờ thay đổi, đó là tạo ra những thông tin trung thực, tin cậy cho xã hội. Bản quyền báo chí ngày hôm nay không còn là câu chuyện nội bộ của một bài báo hay một tòa soạn đơn lẻ, mà nó là lá chắn bảo vệ tương lai của toàn ngành.
Lãnh đạo các cơ quan báo chí cần phải nhìn thấy nguy cơ và chủ động hành động; đầu tư công nghệ, cấu trúc lại dây chuyền sản xuất, biến kho dữ liệu tích lũy thành tài sản tri thức và đứng cùng nhau trong một liên minh vững chắc để tự cứu lấy mình trong kỷ nguyên AI.
